Kompulsywny seks zniszczył im życie. Przychodzą zawstydzeni do jego gabinetu

Ewa Podsiadły-Natorska, Wirtualna Polska: Badania, które pan prowadzi, opisuje się jako pierwsze na świecie o tak dużej skali i rygorze metodologicznym w leczeniu kompulsywnych zachowań seksualnych. Czy pamięta pan moment, w którym pomyślał: "My naprawdę nie mamy dla tych pacjentów skutecznej pomocy"?

Prof. Michał Lew-Starowicz, seksuolog, psychiatra, psychoterapeuta: Takie myśli pojawiły się u mnie już kilkanaście lat temu, kiedy zaczęły zgłaszać się coraz częściej osoby mówiące wprost, że są uzależnione od seksu i nie są w stanie żyć tak dalej. Nie miały kontroli nad zachowaniami związanymi z pornografią, masturbacją czy nawiązywaniem kontaktów seksualnych. U wielu z tych pacjentów rozpoznawałem także współistniejące zaburzenia lękowe i depresyjne, problemy z napadowym jedzeniem, inne zachowania nałogowe czy uzależnienia chemiczne.

Jaką terapię im wtedy proponowano?

W tamtym czasie klinicyści dopiero próbowali odpowiedzieć na podstawowe pytanie, czym właściwie są kompulsywne zachowania seksualne. Dominowało podejście zaczerpnięte z leczenia uzależnień, bo innych punktów odniesienia po prostu brakowało. Nie mieliśmy jeszcze solidnych danych naukowych wyjaśniających neurobiologiczne mechanizmy tego zaburzenia ani rzetelnych dowodów na skuteczność konkretnych metod terapii. W praktyce oznaczało to konieczność opierania się na doświadczeniu klinicznym i przenoszenia rozwiązań z innych obszarów psychiatrii i psychoterapii.

Co zmieniło się dla tych pacjentów, kiedy w 2022 roku kompulsywne zachowania seksualne oficjalnie znalazły się w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11?

To był bardzo ważny moment, także o znaczeniu symbolicznym. Postęp badań naukowych ostatnich lat pozwolił na zgromadzenie wystarczających danych, aby przekonać ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia o istnieniu niezależnej jednostki klinicznej – zaburzenia związanego z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi. Pozwoliło to na symboliczne przejście od "moralizującego potępiania" wymykających się spod kontroli zachowań seksualnych do zrozumienia ich jako problemu zdrowotnego obarczonego cierpieniem i szeregiem konsekwencji. I, co najważniejsze, wymagającego właściwych rozwiązań terapeutycznych.

Z czym ci pacjenci przychodzą najczęściej do pana gabinetu: ze wstydem, z lękiem, poczuciem winy, a może ulgą, że ktoś wreszcie chce potraktować ich problem poważnie?

Przychodzą z tym wszystkim, tylko w różnych proporcjach. Dodałbym do tego jeszcze konsekwencje zdrowotne, np. związane z ryzykownymi kontaktami seksualnymi, oraz obawy przed tym, w jakim kierunku mogą ewoluować ich zainteresowania i zachowania seksualne. Wielu pacjentom towarzyszy poczucie bezradności po wcześniejszych, nieudanych próbach odzyskania kontroli nad seksem. Natomiast wstyd, o którym pani wspomina, często wynika z rozbieżności pomiędzy własnymi zachowaniami a osobistym systemem wartości. Paradoksalnie pojawia się też uczucie pustki i samotności oraz brak realnej satysfakcji z aktywności seksualnej.

W pana badaniu weźmie udział ponad 400 mężczyzn losowo przydzielanych do czterech grup terapeutycznych: otrzymają oni takie leki jak escitalopram, naltrekson, ich połączenie lub placebo. Jakie są pana oczekiwania co do różnic w efektach?

Spodziewam się uzyskania wielu danych otwierających nowe perspektywy leczenia, o których będziemy mogli w końcu powiedzieć, że są "oparte na obiektywnych dowodach z badań". W grupach stosujących leki spodziewam się większej poprawy w takich wymiarach jak zdolność powstrzymywania impulsywnych i zabierających wiele czasu zachowań seksualnych, nadmiernego zaabsorbowania myślami i fantazjami seksualnymi czy uzyskanie lepszej regulacji nastroju. Zastosowane w tym badaniu leczenie skojarzone oraz bardziej indywidualny dobór dawkowania we wszystkich grupach również powinny przełożyć się na efekty terapii. Zakładam przy tym, że poprawa w różnym stopniu pojawi się we wszystkich badanych grupach, także w tej otrzymującej placebo.

Tak?

Tak, ponieważ tego, jak duże znaczenie może mieć efekt motywacji do zmiany, lepsze zrozumienie swoich trudności i kontakt ze specjalistami, nauczyły nas już wcześniejsze badania. A ponieważ interesuje nas także trwałość efektów leczenia, obserwacja będzie kontynuowana jeszcze przez rok po zakończeniu terapii.

W ramach badań wykorzystujecie nie tylko leczenie farmakologiczne, ale również inne metody. Jakie?

To jedna z najbardziej nowatorskich części tego projektu. Nie pytamy tylko o to, czy leczenie działa i u kogo przynosi efekt. Chcemy też zrozumieć, co dokładnie dzieje się w mózgu, kiedy pacjent styka się z bodźcami, które wcześniej uruchamiały u niego schematy prowadzące do utraty kontroli – i czy po terapii te reakcje naprawdę się zmieniają. Te wzorce znamy już z wcześniejszych badań i mamy sprawdzone sposoby, aby je analizować. W tym projekcie sięgamy po czynnościowe badanie pracy mózgu z użyciem EEG, które pozwala zobaczyć, jak mózg reaguje w czasie rzeczywistym. W trakcie leczenia uczestnicy na bieżąco monitorują swoje samopoczucie w aplikacji mobilnej – zapisują je codziennie, co daje nam dużo dokładniejszy obraz zmian zachodzących w trakcie terapii i po jej zakończeniu. Całość uzupełniamy klasycznymi narzędziami psychologicznymi: kwestionariuszami oraz bezpośrednimi wywiadami diagnostycznymi.

Co chcecie "podejrzeć" w mózgu badanych osób – i w jaki sposób ta wiedza może przełożyć się na skuteczniejsze leczenie w przyszłości?

Mówiąc najprościej, dzięki nowoczesnym narzędziom neuronaukowym chcemy sprawdzić, czy pod wpływem leczenia mózg zaczyna lepiej radzić sobie z bodźcami związanymi z seksem. U osób z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi zaburzona bywa równowaga między pobudzeniem a hamowaniem – wcześniejsze badania pokazały, że ich mózg inaczej reaguje na zapowiedź seksualnej nagrody, co przekłada się na kontrolę zachowania. Z praktycznego punktu widzenia kluczowe pytanie brzmi: czy dobrze dobrana terapia potrafi tę równowagę przywrócić i w ten sposób zmniejszyć ryzyko utraty kontroli.

Poprzez stronę projektu zgłaszać się mogą osoby zainteresowane udziałem, także z możliwością bezpłatnej terapii. Zgłosić może się każdy?

Do badania kwalifikujemy mężczyzn w wieku od 18 do 60 lat, którzy nie są aktualnie leczeni przeciwdepresyjnie ani uzależnieni od alkoholu czy narkotyków. Nie mogą w tym samym czasie uczestniczyć w psychoterapii. Udział w badaniu mogą brać zarówno osoby hetero-, homo-, jak i biseksualne. Na etapie włączania do badania bardzo dokładnie weryfikujemy diagnozę – zależy nam, aby proponowane leczenie rzeczywiście odpowiadało na problemy, z którymi zgłaszają się pacjenci.

Macie już pierwszych uczestników?

Projekt ruszył pełną parą i jak dotąd mamy już zakwalifikowanych kilkanaście osób. Ci pacjenci mają poczucie utraty kontroli nad sferą seksualną i zmagają się z bagażem konsekwencji – wielu z nich mówi wprost, że kompulsywne zachowania seksualne zaczęły niszczyć ich życie i relacje. Spodziewamy się, że cała grupa badawcza szybko się zapełni – we wcześniejszych projektach zgłaszało się do nas wielu ludzi szukających realnej pomocy lub lepszego zrozumienia swoich trudności, a liczba miejsc bardzo szybko się wyczerpywała.

Co warto, aby wiedzieli mężczyźni zgłaszający się do projektu?

Silną barierą bywa wstyd, dlatego tak duże znaczenie ma dla nas pełna anonimowość i ochrona danych uczestników. Część osób potrzebuje też spokojnej rozmowy o leczeniu farmakologicznym i my ją zapewniamy, choć ci, którzy decydują się na udział w badaniu, zazwyczaj są do takiej formy terapii nastawieni raczej pozytywnie.

Jeśli za kilka lat osoba z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi trafi do psychiatry lub seksuologa, co – m.in. dzięki temu badaniu – powinno wyglądać inaczej niż dziś?

Za kilka lat powinny zostać wprowadzone standardy gwarantujące, że pacjent, który trafia do specjalisty z powodu kompulsywnych zachowań seksualnych, nie tylko zostanie właściwie zdiagnozowany, ale przede wszystkim otrzyma skuteczne i dopasowane do specyfiki swoich problemów leczenie. Chodzi o to, żeby po terapii ci pacjenci nie tylko nie musieli już mówić, że uzależnienie od seksu niszczy im życie, ale mogli doświadczać satysfakcji z seksu i relacji.

Dla Wirtualnej Polski rozmawiała Ewa Podsiadły-Natorska

***

Zespół prof. Michała Lew-Starowicza aktualnie realizuje w Polsce badania, w ramach których można skorzystać z bezpłatnej farmakoterapii kompulsywnych zachowań seksualnych. Osoby chcące wziąć w nich udział mogą się zgłaszać przez stronę www.hiperseksualnosc.pl. Projekt "Leczenie farmakologiczne zaburzenia kompulsywnych zachowań seksualnych" finansowany z budżetu państwa w ramach konkursu Agencji Badań Medycznych.

Prof. CMKP dr hab. n. med. Michał Lew-Starowicz – psychiatra, seksuolog, psychoterapeuta. Kieruje Kliniką Psychiatrii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie i Bielańskiego Centrum Zdrowia Psychicznego oraz prowadzi Centrum Terapii Lew-Starowicz. Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego i członek Zarządu European Society for Sexual Medicine. Badacz, autor wielu prac naukowych z obszaru psychiatrii i seksuologii.