Szaleńczo go kochała. Zdradził ją z tłumaczką na Murze Chińskim

Jej wystąpienia budzą zachwyt, wywołują niepokój i szokują. Burzliwa współpraca z Ulayem, ekstremalne projekty oraz niezwykłe eksperymenty sprawiają, że życie prywatne i twórczość Abramović splatają się w sposób absolutny, tworząc doświadczenia, które pozostają w pamięci publiczności na długo. Marina wielokrotnie podkreślała, że jej, wykraczająca poza standardy, twórczość służy badaniu percepcji ludzkich możliwości, zarówno własnych jak i widzów.

Marina Abramović dorastała w domu, w którym dyscyplina była niemal rytuałem, a matka, aktywistka komunistyczna, kontrolowała niemal każdy szczegół życia córki. Nawet poranne przygotowanie do szkoły wymagało perfekcji, łóżko musiało być starannie pościelone, a powrót do domu odbywał się o ściśle określonej godzinie.

Te rygorystyczne zasady miały ogromny wpływ na młodą Marinę. Nauczyły ją wytrzymałości, precyzji i kontroli nad własnym ciałem, a także rozwijały świadomość emocji i granic. Jednocześnie sprawiły, że w dorosłości poszukiwała w sztuce autonomii i wolności. Jej późniejsze performance, w których ciało osiąga ekstremum, można traktować jako kontynuację obserwacji nad sobą, rozpoczętych w domu rodzinnym.

Już jako nastolatka Marina dokumentowała swoje ciało, fotografowała je, nagrywała reakcje i wystawiała je na ból. Podpalała włosy, testowała reakcje organizmu na niedotlenienie, doprowadzała do krwawienia, kształtując tym samym fundamenty swojej późniejszej sztuki performatywnej.

W 1974 roku w Neapolu Marina przeprowadziła jedno z najbardziej pamiętnych doświadczeń artystycznych w historii współczesnej sztuki. Stała nieruchomo obok stołu z 72 przedmiotami - od róż i piór po nóż, nożyczki, piłę, a nawet naładowany pistolet - i pozostawała w tej pozycji przez sześć godzin. Widzowie mogli korzystać z przedmiotów według własnego uznania.

Początkowo kontakt był delikatny dotykanie, układanie kwiatów i lekkie gesty. Z czasem jednak aktywność wymknęła się spod kontroli. Ubrania artystki były zdejmowane, ostrza rysowały jej skórę, a w kulminacyjnym momencie jeden z widzów przyłożył pistolet do jej głowy. Na szczęście inni interweniowali, powstrzymując tragedię.

To doświadczenie ujawniło mroczne strony ludzkiej natury, która potrafi posuwać się do rzeczy niewyobrażalnych. Marina później mówiła, że odczuwała absolutną samotność i nagość, zarówno fizyczną, jak i emocjonalną, a każdy gest widza był dla niej testem zaufania i człowieczeństwa.

W 1976 roku Marina poznała niemieckiego artystę Franka Uwe Laysiepena, znanego jako Ulay. Od razu zafascynował ją jego oryginalny wygląd, gdyż jedną połowę twarzy stylizował na kobiecą, a drugą na męską i kontrowersyjne, podobne do jej, podejście do życia. Łączyło ich wiele, łącznie z dniem urodzin. Ich związek szybko przerodził się w jedną z najbardziej intensywnych relacji w historii sztuki współczesnej. To dla niego Marina zostawiła męża.

Przez ponad dekadę żyli i pracowali razem, podróżując po Europie w niewielkim busie. Każdy dzień podporządkowywali doświadczeniom z ciałem, odczuwaniem i emocjami. Spali, jedli, tworzyli i testowali swój próg tolerancji na przestrzeni zaledwie kilku metrów. W pewnym momencie dołączył do nich pies Alba.

Ich działania obejmowały skrajne rytuały, takie jak głodówki, długie okresy ciszy, ograniczenie snu czy hipnozy. W głośnym performansie Rest Energy Marina trzymała łuk, a Ulay napiął strzałę skierowaną prosto w jej serce. Jedno drgnienie mogło zakończyć życie. W latach 70. wyjechali do Australii, gdzie, realizując swój kolejny nieoczywisty pomysł, żyli z dzikim plemieniem Aborygenów. Ich związek miał wiele odcieni, a stopniowe odkrywanie przez Marinę niewierności ukochanego pogłębiało dystans między nimi.

W 1988 roku Marina i Ulay wyruszyli z przeciwnych końców Wielkiego Muru Chińskiego, by spotkać się w połowie drogi. Do tego wyjątkowego spaceru przygotowywali się przez 8 lat, a jego finałem, początkowo, miał być ślub. Kochankowie przez 90 dni pokonali 2500 kilometrów. Projekt miał symbolizować jedność i miłość, jednak w trakcie marszu Marina dowiedziała się o zdradzie Ulay’a z towarzyszącą mu chińską tłumaczką.

Podczas wędrówki nie utrzymywali bezpośredniego kontaktu. Jedyne informacje o partnerze docierały pośrednio, przez przewodników, lokalnych mieszkańców i sygnały z wiosek, które mijali. Spotkanie w połowie Muru było krótkie i symboliczne, cichy uścisk dłoni oraz spojrzenie, akt pożegnania i zakończenia, po 12 latach ich relacji. Okazało się, że tłumaczka zaszła z Ulayem w ciążę i para szybko wzięła ślub.

Marina dokumentowała marsz zdjęciami, rejestrując nie tylko krajobrazy, ale też drobne gesty i ludzi, których spotykała po drodze. Te fotografie później stały się częścią archiwum projektu, pokazując samotność i emocjonalną intensywność całej wyprawy.

W 2010 roku w Museum of Modern Art w Nowym Jorku Marina zaprezentowała performans The Artist Is Present. Siedziała nieruchomo przez trzy miesiące, codziennie po siedem godzin, patrząc w oczy odwiedzających. Łącznie spędziła 736 godzin w bezruchu, a reakcje widzów były niezwykle intensywne - łzy, uśmiechy, wyznania i głębokie refleksje.

Kulminacyjnym momentem był nieoczekiwany przyjazd Ulay’a, który po ponad 20 latach usiadł naprzeciwko niej. Marina dotknęła jego dłoni. Ich milczenie stało się symbolem pojednania, obecności i niesłownego dialogu między dwojgiem ludzi po burzliwej wspólnej historii, choć późniejsze konflikty nie potwierdziły wybaczenia.

Na ciele Mariny, zwanej babcią performansu, widoczne są blizny po wcześniejszych eksperymentach. Artystka nazywa je "mapą doświadczeń", czyli świadectwem życia pełnego wyzwań, emocji i ekstremalnych doznań. Twórczyni prowadzi Instytut Mariny Abramović, wspiera młodych artystów i prowadzi warsztaty własnymi, indywidualnymi metodami.

Zapowiedziała, że po jej śmierci odbędą się trzy ceremonie w trzech miastach, a tylko jedna z nich będzie autentycznym pożegnaniem z jej ciałem. Pozostałe staną się grą z pamięcią i narracją. Nawet odejście artystki staje się, już za jej życia, ostatnim twórczym aktem, pytaniem o granice i interpretacje.

Abramović, jak sama twierdzi, nie tworzy by szokować, choć z pewnością jest to efekt uboczny jej sięgania po skrajności. Jej celem jest badanie granic człowieczeństwa,, naszych lęków, pragnień, odpowiedzialności wobec innych. Patrząc na jej działania, nie widzimy tylko artystki, widzimy samych siebie, własne reakcje i uczucia, które nigdy nie wyszłyby na światło dzienne.